Kiểu gắn bó là khuynh hướng mỗi người mang vào các mối quan hệ thân thiết: thấy yên tâm khi gần gũi, lo sợ bị bỏ rơi, hay muốn giữ khoảng cách. Thuyết gắn bó bắt đầu từ nghiên cứu về trẻ nhỏ và mẹ, sau đó được áp dụng vào tình yêu người lớn. Nó không phải nhãn dán cố định, mà là tấm gương giúp bạn nhìn ra vì sao mình hay phản ứng theo một cách khi hẹn hò.
Bài này giải thích ngắn gọn nguồn gốc của thuyết, bốn kiểu thường được nhắc, dấu hiệu nhận ra ở chính mình trong những tuần đầu hẹn hò, những điều cần dè dặt khi làm trắc nghiệm trên mạng, và cách tiến dần về phía gắn bó an toàn.
Thuyết gắn bó đến từ đâu
Thuyết gắn bó được nhà tâm thần học người Anh John Bowlby phát triển từ cuối những năm 1950, trình bày đầy đủ trong bộ sách Attachment and Loss mà tập đầu ra năm 1969, với ý chính là trẻ nhỏ có nhu cầu bẩm sinh gắn bó với người chăm sóc để được an toàn. Nhà tâm lý học Mary Ainsworth trong những năm 1970 dùng thí nghiệm "tình huống lạ", quan sát trẻ phản ứng thế nào khi mẹ rời phòng và quay lại, từ đó mô tả các kiểu gắn bó an toàn và không an toàn ở trẻ.
Năm 1987, Cindy Hazan và Phillip Shaver công bố nghiên cứu đề xuất rằng tình yêu lãng mạn ở người lớn cũng có thể được nhìn như một quá trình gắn bó, với những kiểu tương tự. Đến đầu những năm 1990, Kim Bartholomew và Leonard Horowitz đưa ra mô hình bốn kiểu dựa trên cách một người nhìn bản thân và nhìn người khác, là mô hình hay được nhắc nhất hiện nay.
Điều nên biết là giới nghiên cứu ngày nay thường đo gắn bó theo hai chiều liên tục: mức độ lo âu về việc bị bỏ rơi và mức độ né tránh sự gần gũi. Mỗi người là một điểm trên hai chiều đó, không phải một ô cố định. Các "kiểu" là cách gọi tắt cho dễ hiểu.
Bốn kiểu thường được nhắc
Bảng dưới mô tả bốn kiểu theo cách phổ biến. Đọc như những khuynh hướng, không phải chân dung chính xác của ai.
| Kiểu | Hai chiều | Khi hẹn hò thường thấy | Điều cần tập |
|---|---|---|---|
| An toàn | Lo âu thấp, né tránh thấp | Thoải mái khi gần gũi, không quá lo khi người kia bận, nói được nhu cầu | Giữ điều đang có, kiên nhẫn với người khác kiểu |
| Lo âu | Lo âu cao, né tránh thấp | Hay lo người kia hết thích, đọc kỹ từng tin nhắn, cần được trấn an nhiều | Tự trấn an, nói nhu cầu thẳng thay vì thử lòng |
| Né tránh | Lo âu thấp, né tránh cao | Thấy ngột ngạt khi người kia muốn gần hơn, giữ khoảng cách, ngại nói cảm xúc | Ở lại với cảm giác khó chịu khi gần gũi, nói thay vì rút đi |
| Sợ hãi né tránh | Lo âu cao, né tránh cao | Vừa muốn gần vừa sợ gần, kéo lại rồi đẩy ra | Thường cần đồng hành của chuyên gia để hiểu gốc rễ |
Nhiều người thấy mình giống một kiểu ở mối quan hệ này và kiểu khác ở mối quan hệ khác. Đó là bình thường: gắn bó chịu ảnh hưởng của cả người kia. Một người hơi lo âu có thể thấy yên tâm hơn nhiều bên cạnh một người rõ ràng, nhất quán.
Dấu hiệu nhận ra ở mình trong những tuần đầu hẹn hò
Những tuần đầu là lúc khuynh hướng gắn bó hiện ra rõ nhất, vì mọi thứ còn chưa chắc chắn. Vài dấu hiệu đáng để ý:
- Người kia trả lời tin nhắn chậm vài giờ, bạn nghĩ ngay tới chuyện họ hết thích và khó tập trung làm việc khác.
- Bạn gửi nhiều tin liền nhau khi chưa được trả lời, hoặc cố tình trả lời chậm để "giữ giá".
- Khi người kia nói thích bạn, bạn thấy muốn lùi lại thay vì vui.
- Bạn dễ tìm ra lỗi ở người đối xử tốt với mình, và thấy cuốn hút bởi người khó đoán.
- Bạn ngại kể chuyện buồn, ngại nhờ giúp, sợ trở thành gánh nặng.
- Bạn thường hỏi "mình là gì của nhau" từ rất sớm để có cảm giác chắc chắn.
- Bạn chủ động kết thúc mối quan hệ ngay khi nó bắt đầu nghiêm túc.
Ba dấu hiệu đầu và dấu hiệu thứ sáu thường gắn với khuynh hướng lo âu; dấu hiệu thứ ba, năm và bảy thường gắn với né tránh. Thấy mình ở cả hai nhóm cũng không lạ. Mục đích của danh sách không phải để chấm điểm, mà để khi những phản ứng đó xuất hiện, bạn nhận ra và có thể chọn cách khác.
Đừng tin hoàn toàn vào bài trắc nghiệm trên mạng
Phần lớn trắc nghiệm trên mạng không được kiểm chứng. Có những thang đo nghiêm túc được giới nghiên cứu dùng, nhưng rất nhiều bài trên mạng chỉ là câu hỏi tự soạn, kết quả dựa vào cảm tính của người viết.
Kết quả phụ thuộc tâm trạng lúc làm. Làm ngay sau một lần bị bơ, bạn dễ ra lo âu. Làm lúc đang yên ổn, bạn dễ ra an toàn. Một lần làm không nói lên khuynh hướng lâu dài.
Nhãn dán dễ thành cái cớ. "Mình né tránh mà" có thể thành lý do để không cố gắng, hoặc để đổ lỗi cho người kia "vì bạn lo âu nên mới vậy". Thuyết gắn bó để hiểu, không phải để biện hộ.
Không dùng để chẩn đoán người khác. Gắn nhãn người mình hẹn sau vài buổi gặp là không công bằng. Bạn chỉ thấy một phần của họ, trong một hoàn cảnh.
Kiểu gắn bó thay đổi được. Nghiên cứu ghi nhận khuynh hướng gắn bó tương đối ổn định nhưng có thể thay đổi qua các mối quan hệ tốt, qua tự nhận thức và qua trị liệu. Giới tâm lý gọi đó là an toàn "có được", không phải bẩm sinh.
Tiến dần về phía gắn bó an toàn
Bạn không cần thay đổi tính cách. Chỉ cần tập vài phản ứng khác khi khuynh hướng cũ xuất hiện.
- Gọi tên cảm giác. Khi lo lắng vì tin nhắn chưa được trả lời, nói với mình: "đây là nỗi lo bị bỏ rơi quen thuộc, chưa phải sự thật".
- Chờ trước khi hành động. Đặt cho mình một khoảng, ví dụ một giờ, trước khi gửi thêm tin hoặc trước khi rút lui. Phần lớn sự bốc đồng dịu đi trong khoảng đó.
- Nói nhu cầu thay vì thử lòng. Thay vì im lặng xem người kia có hỏi không, nói: "mình thấy yên tâm hơn khi được nhắn một câu lúc bạn bận".
- Với người né tránh: ở lại thêm một chút. Khi thấy muốn rút đi lúc người kia tiến gần, thử nói "mình cần chút không gian, nhưng mình vẫn ở đây" thay vì biến mất.
- Chọn người nhất quán. Để ý những người nói và làm khớp nhau, đều đặn, rõ ràng. Họ giúp bạn cảm thấy an toàn hơn mọi bài tập.
- Tìm chuyên gia khi cần. Nếu khuynh hướng gắn bó gây đau khổ lặp lại, hoặc gắn với ký ức tuổi thơ nặng nề, trị liệu tâm lý là con đường hiệu quả.
Bước năm thường khó nhất với người lo âu, vì người nhất quán đôi khi bị coi là "nhạt". Cảm giác hồi hộp, chờ đợi, lên xuống thất thường dễ bị nhầm với sự rung động, trong khi nó thường là nỗi lo được đánh thức.
Gắn bó và cách gia đình thể hiện tình cảm
Thuyết gắn bó được phát triển chủ yếu từ nghiên cứu ở các nước phương Tây, nên khi áp vào bối cảnh khác cần thận trọng. Ở nhiều gia đình Việt Nam, bố mẹ ít khi nói lời yêu thương hay ôm con, mà thể hiện bằng việc nấu cơm, lo tiền học, đưa đón. Một đứa trẻ lớn lên như vậy có thể ngại nói cảm xúc thành lời khi trưởng thành, nhưng điều đó không đồng nghĩa với khuynh hướng né tránh. Nó có thể chỉ là cách thể hiện khác.
Điều nên phân biệt là ngại nói và sợ gần. Người ngại nói vẫn muốn gần gũi, vẫn thấy yên tâm khi có người bên cạnh, chỉ là chưa quen diễn đạt bằng lời; họ thường thể hiện bằng hành động chăm lo. Người né tránh thì thấy khó chịu thật sự khi người kia tiến lại gần, và có xu hướng rút đi đúng lúc mối quan hệ sâu hơn.
Khi hẹn hò với người có cách thể hiện khác mình, hiểu điều này giúp bạn bớt hiểu nhầm. Một người không nhắn "nhớ em" nhưng nhớ mang áo khoác cho bạn khi trời lạnh có thể đang nói đúng điều đó theo cách của họ. Và nếu bạn là người ngại nói, tập nói ra một câu ngắn về cảm xúc là món quà lớn cho người bên cạnh.
Dùng AI để tìm hiểu, không để tự chẩn đoán
AI giúp bạn đọc hiểu thuyết gắn bó nhanh hơn: nhờ nó giải thích khác biệt giữa hai chiều lo âu và né tránh, gợi ý sách nhập môn đáng tin, hoặc tóm lược ý chính của một nghiên cứu. Khi dùng, nên yêu cầu nó nói rõ chỗ nào là bằng chứng vững, chỗ nào là quan điểm phổ biến, và tự kiểm lại tên tác giả, năm xuất bản ở nguồn gốc, vì chatbot đôi khi nhớ sai chi tiết.
Bạn cũng có thể kể một tình huống cụ thể và nhờ AI giúp nhìn: "Người mình mới hẹn ba lần trả lời tin nhắn chậm cả buổi chiều, mình thấy lo và muốn hỏi có phải họ hết thích không. Hãy giúp mình tách điều đã xảy ra khỏi điều mình đang đoán, rồi gợi ý hai cách phản ứng bình tĩnh." Cách dùng này hữu ích hơn là hỏi "mình thuộc kiểu gắn bó nào", vì máy không đủ thông tin để trả lời câu đó.
Như mọi lần kể chuyện riêng với chatbot, không nhập tên và chi tiết nhận diện của người đang hẹn, không dán ảnh chụp tin nhắn của họ. Và AI không phải chuyên gia tâm lý: nó không chẩn đoán được, không theo dõi được bạn qua thời gian, không thay được trị liệu khi bạn cần.
Câu hỏi thường gặp
Kiểu gắn bó có do bố mẹ quyết định hoàn toàn không?
Không hoàn toàn. Trải nghiệm với người chăm sóc thời thơ ấu có ảnh hưởng, nhưng các mối quan hệ sau này, tính khí bẩm sinh, những biến cố trong đời đều góp phần. Vì vậy người lớn vẫn có thể thay đổi khuynh hướng gắn bó của mình qua thời gian.
Người lo âu và người né tránh có hẹn hò được với nhau không?
Được, và cặp này khá hay gặp. Nhưng dễ rơi vào vòng một người đuổi, một người chạy: càng lo thì càng đòi gần, càng bị đòi thì càng lùi. Nếu cả hai hiểu khuynh hướng của mình và chịu nói chuyện thẳng, vòng đó có thể được phá.
Có nên hỏi người mình hẹn thuộc kiểu gắn bó nào không?
Ở giai đoạn đầu thì không nên, vì dễ thành dán nhãn. Khi đã quen và tin nhau, hai người có thể cùng đọc về thuyết gắn bó và chia sẻ cách mình thường phản ứng, như một cách hiểu nhau, không phải để phân loại nhau.
Mình nghĩ mình thuộc kiểu sợ hãi né tránh, có cần đi trị liệu không?
Không có quy tắc bắt buộc, nhưng nếu bạn thấy các mối quan hệ của mình lặp lại vòng kéo lại rồi đẩy ra gây đau khổ, hoặc có ký ức tuổi thơ nặng nề, chuyên gia tâm lý sẽ giúp bạn hiểu gốc rễ và tìm cách thay đổi an toàn hơn tự mình xoay xở.
Thuyết gắn bó có phải là khoa học đã được công nhận không?
Thuyết gắn bó là một trong những lý thuyết được nghiên cứu nhiều trong tâm lý học phát triển và tâm lý học quan hệ. Tuy nhiên, phiên bản phổ biến trên mạng xã hội thường đơn giản hoá quá mức. Nên đọc từ nguồn đáng tin và coi bốn kiểu là cách gọi tắt.
Người gắn bó an toàn có bao giờ lo lắng trong tình yêu không?
Có. An toàn không có nghĩa là không bao giờ lo, mà là nỗi lo không chiếm hết tâm trí và họ thường xử lý bằng cách nói chuyện thẳng thắn. Ai cũng có lúc bất an, nhất là ở giai đoạn đầu khi mọi thứ còn chưa rõ.